Abonneren  Inloggen

Out of the Box

14 april 2021

De Stichting Handboekbinden meldt in haar uitgave Handboekbinden dat het de internationale wedstrijd “Box Your Book” organiseert. In het najaar worden de winnaars bekend gemaakt. De wedstrijd is een oproep aan binders om een passende ‘boekdoos’ te ontwerpen voor hun favoriete boek. Boekbinder Gijs Wortel gaf het goede voorbeeld en schreef er dit artikel over.

Een oproep in ons tijdschrift met de titel “Box Your Book” om voor je favoriete boek een passende boekdoos te ontwerpen en te maken, kan veel boekbinders in deze donkere tijden aan het denken en werken zetten. De hoofdrol is nu eens niet voor het boek, maar voor de speciale door jou gemaakte verpakking ervan. Laat je bij het maken van de boekdoos inspireren door de inhoud, vormgeving, uitvoering en karakter van het boek. Er zijn geen beperkingen qua vormgeving, techniek en uitvoering. Creatieve en vaardige boekbinders, maar ook beginnende boekbinders kunnen voor hun eigen boek zelf de keuzes maken over de uitvoering, techniek en materiaal. Voor deze opdracht moet die keuze verder gaan dan de overbekende standaard foedraal of overslagdoos.

Kartonnage

Professionele boekbinders werken voor een kartonnageopdracht in oplaag vaak samen met een vormgever of ontwerper. Een goede samenwerking kenmerkt zich door goed tijdig overleg en samenspraak en voldoende kennis van elkaars mogelijkheden om tot een fraai, voorspelbaar en betaalbaar eindproduct te komen. Als de opdracht gegeven is, moeten er goede afspraken gemaakt worden over de uitvoering, wie wat doet, de prijs en de afleverdatum. En een werkplanning, zeker als er sprake is van een vastgestelde opening of presentatie.

De special edition

Onlangs heb ik een mooie kartonnage-opdracht mogen maken die eigenlijk voldeed aan de bovengenoemde vereisten, met een verschil dat het niet om een enkel exemplaar ging maar om een oplage van 30 stuks. Opdrachtgever was de grafisch ontwerper Mark van den Eijnden, met wie ik in het verleden veel mooie boeken maakte. Voor kunstenaar Marc Mulders verzorgde Mark de vormgeving van een fraai overzichtsboek van zijn werk gedurende de periode 1980-2020. De reguliere uitgave van het boek, in een flinke oplage, is op uitdrukkelijke wens van de kunstenaar vlak openliggend, genaaid gebrocheerd in omslag. De 220 pagina’s zijn in kleur gedrukt op 150 grams opdikkend mc, zonder de gebruikelijke zwarte tekst. Deze is ook in kleur gedrukt. Kunstenaar en ontwerper besloten dat er een special edition moest komen in de vorm van een cassette. Hierin moest er naast de presentatie van het boek en een aantal andere onderdelen, ook unieke kunstproducties van Marc Mulders opgenomen worden. De extra vermelding die de special edition meekreeg was “The Green Man”. The Green Man is vandaag de dag ook een symbool voor rentmeesterschap over de natuur, een waarschuwende profeet die ons terecht wijst voor de plundering van de rijkdom van de natuur.

Inhoud

  1. een gesigneerd exemplaar van de publicatie voorzien van een luxe omslag, collage en tekening
  2. 1e kunstwerk op papier (aquarel-collage: iris)
  3. 2e kunstwerk op papier (aquarel: zonnebloem)
  4. Kunstwerk van glas (raamhanger)
  5. T-shirt, mondkapje, distel-collage en vlag van The Green Man

De cassette moest aan de buiten- en binnenzijde uitgevoerd worden in lichtbruin Dubletta linnen van Van Heek Textiles. Een mooie grondkleur voor het boek en de kunstwerken. Het linnen heeft een natuurlijke uitstraling, is goed bedrukbaar en niet zo kwetsbaar.

Glazen raamhanger

Het schetsontwerp voorzag een cassette in gesloten vorm van 37 x 37 cm, 18 cm hoog. Volledig opengeslagen meet het 198 x 37 cm met een gevuld gewicht van 8 kg. Opengeslagen zie je links en rechts een doos voorzien van een openklapbare afsluitklep. Het rechterdeel bestaat uit een afneembaar plateau waarin verdiept het boek past. Daaronder is de opbergplaats voor het T-shirt, het mondkapje en de vlag. Op de uitslaande sluitklep: de plaats voor de glazen raamhanger. Dat kunstwerk moet goed opgesloten worden, zodat het op z’n plaats blijft als de cassette wordt geopend en zichtbaar zijn in een soort rond passe-partout. De benodigde sluiting van de klep, die op de tekening naar boven gaat, moet naar rechts uitslaan. Het ronde glaskunstwerk, voorzien van ophanggaten en een koord wordt binnen een rond passe-partout op zijn plaats gehouden door 10 kleine ronde sterke magneetjes. Op de kleppen en op de zijkanten van de dozen aan de rugzijde zijn ook voor het sluiten magneetjes aangebracht om het geheel op zijn plaats te houden.

Distel collage

De linker doos heeft een verhoogd plateau op gelijke hoogte als de rechter, waarop een gevouwen kartonnen map komt met daarin twee unieke kunstwerken op papier. Naar links uitklapbaar: een unieke gedroogde distel-collage. De distel-collage is door Babette Kessels gemaakt en met behulp van de aangebrachte linnen lusjes vastgezet op een met geel karton opgedikt en met linnen omplakt schild. Om de distels heen is een in geel kleurfolie afgedrukt kader dat dienst doet als een omlijsting. Dit schild en ook het passe-partout met het glaskunstwerk past precies in de onderliggende dozen. Dat zorgt in gesloten toestand voor de benodigde stevigheid van het geheel.

Dummie

Het is voor de binder belangrijk om vooraf een dummie of presentatiemodel op het juiste formaat te maken. Hierbij wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van de gekozen materialen. Daarbij moet hij of zij zoeken naar de juiste verbindingen en scharnieren en de verdere constructie van het werkstuk. De dozen, de band, de sluitkleppen, het plateau en het passe-partout zijn gemaakt van verschillende dikten grijsbord. Daarbij is het belangrijk dat het geheel sterk is maar niet te zwaar en te lomp. Als binder moet je je in deze fase beperken tot een dummie waar maatvoering, constructie en materiaalkeuze het belangrijkste is. Alles onbedrukt laten zodat de vormgever zijn werk kan gaan doen wat betreft letterkeuze en grootte en de plaatsing van afbeeldingen en versieringen. In aanvang dacht de vormgever de bedrukking op het linnen van de band en op de afsluitkleppen in kleurfolie uit te laten voeren. Wat tekst betreft is dat geen probleem, maar voor de grotere vlakken van de afbeelding op de band is dat moeilijk. Kleurfolie voor vlakken is maar in een beperkt aantal kleuren verkrijgbaar en is kwetsbaar in het gebruik. Uiteindelijk is gekozen voor een foliebedrukking voor de titel, de kaderlijn bij het bloemkunstwerk en de aanduiding ‘special edition’ op het ronde passe-partout.

Zware blinddruk

Voor de bandbedrukking is een zware blinddruk aangebracht op het voorplat met hierop een in de gewenste kleuren gedrukte sticker met daarop de vormen van de papierknipsels. Deze zijn in vorm gelaserd op permanent hechtend stickerpaper. Ook de drie gekleurde blaadjes op de map met de twee papieren kunstwerken zijn op deze wijze aangebracht. Het is belangrijk dat de stickers na het handmatig aanbrengen een extra druk krijgen onder de verguldpers met de koude messing stempels. De titel op de band is gedrukt met messing stempels in witte kleurfolie. Het boekomslag is gedrukt met metalic folie dat weer een relatie heeft met de in het boek getoonde glas-in-loodramen.

Overleg kunstenaar, vormgever en binder

Bepalend is het voortdurende overleg tussen de kunstenaar, de vormgever en de binder. De vormgever is de coördinerende schakel en verwoordt de wensen van de opdrachtgever, zijn eigen wensen en die van de binder. Een belangrijk middel daarbij is de digitale uitwisseling van gemaakte foto’s in de verschillende stadia. Met behulp van de door Mark van den Eijnden gemaakte foto’s is ook dit artikel voor de lezer duidelijker gemaakt. Het eindproduct, zeker als er sprake is van een kunstenaarsboek, moet gevoeld worden als een uiting van de kunstenaar, gemaakt met behulp van specialisten.

Dubletta linnen

Dat er gekozen is voor Dubletta linnen is niet vreemd. Het is een linnensoort van Van Heek Textiles en laat zich heel mooi verwerken bij het beplakken van onder meer kartonnages. Het gecacheerde linnen blijft soepel in de scharnieren, maar ook bij het inslaan van bijvoorbeeld de ronde passe-partouts. Voor beplakking van kartonnages is het zaak om ervoor te zorgen dat je bij het eindproduct geen of zo weinig mogelijk zijkanten van het linnen te zien krijgt. Die gaan in gebruik uitrafelen, wat lelijk is. Voor deze cassettes is gezorgd dat zo goed als mogelijk al de linnen stukken ingeslagen verwerkt zijn. Het is ook belangrijk dat al de benodigde stukken voor de binnen- en buitenbeplakking, ook als dat onvoordelig is, uit dezelfde looprichting gesneden worden. De schering- en inslagdraden zijn zichtbaar verschillend. De scheringdraden zijn strak opgespannen en de inslagdraden lopen daar onregelmatiger haaks op. Als linnen van een bepaalde looprichting verwerkt wordt naast linnen met een andere looprichting is dat goed zichtbaar. Belangrijk is ook dat de rechte scheringdraden, haaks op de rol, altijd parallel lopen met het scharnier. Met name het gecacheerde papier heeft een looprichting en het linnen zet, na het inlijmen, voornamelijk uit, haaks op de looprichting. Voor de binnen- en buitenbeplakking zijn veel ingewikkelde uitslagen voor het te verwerken linnen gemaakt en met behulp van mallen uitgesneden en daarna geplakt.

Volle emmer lijm

Het grote nadeel van linnen in deze uitvoering is dat je absoluut geen lijmvlekken kan hebben, want deze blijven zichtbaar. Voor deze opdracht is ongeveer 3 meter Dubletta per cassette nodig geweest. En een volle emmer vinyllijm van 30 liter. De kleefstof moet na het opbrengen een iets langere zogenoemde open tijd hebben om goed te kunnen verwerken. Als je PVA gebruikt, kan je de opentijd beïnvloeden door de dikte van de lijmfilm en door de lijm iets te verdunnen. Stijfsel of een mix van PVA en stijfsel waren hier geen optie. Stijfsel als toevoeging zorgt er voor dat de directe kleefkracht, wat een vereiste is in scharnieringen en samenvoegingen van onderdelen bij dozen, met een groter formaat aanzienlijk minder is. Een ander nadeel is dat als de lijm te dun of te vet wordt opgebracht er kans is dat de lijm doorslaat met lelijke vlekken als gevolg. Voor het beplakken van grote oppervlakten mag het linnen ook niet te veel gaan rekken, dus directe hechting is nodig ook om het latere krimpen en krom staan te voorkomen.

Uitgestanste delen en magneten

Voor het maken van de passe-partouts voor het glaskunstwerk en het tableau voor het boek is gebruikgemaakt van op maat gemaakte stansmessen. Het is daarbij belangrijk dat bij de stansmessenfabriek opgegeven wordt wat de dikte van het te stansen bord is en dat er messen gebruikt worden met, in ons geval, een rechte snijkant aan de buitenzijde. Door veel kleine inknipjes in het linnen te maken, op een afstand van iets meer dan de betreffende borddikte van de rand van de uitgestanste passe-partouts, kunnen mooie strakke inslagen gemaakt worden. Het maken van de stansmessen, de messing gegraveerde stempels voor de blind- en foliedruk en het uitlaseren van etiketten kan na aanlevering volgens de juiste specificaties, online en op korte termijn gerealiseerd worden door gerenommeerde bedrijven in ons land. Om de cassette in gesloten toestand op zijn plaats te houden, bevatten de borden van de band en de bodems van de dozen magneten.

Geduld

Deze mogen niet te sterk zijn, omdat anders de overstekende kanten van de band bij gebruik losgetrokken worden. Dit in tegenstelling tot de magneten voor de ronde passe-partouts. Deze moeten vrij sterk zijn om ervoor te zorgen dat het ronde glas er niet uitvalt. Na wat proefnemingen kan je uit het enorme assortiment magneten een keuze maken wat betreft vorm, maat en dikte. De trekkracht uitgedrukt in kilogrammen kan naar keuze van licht tot zwaar zijn. De magneetjes moeten zoveel mogelijk verborgen aangebracht worden en wat plaatsbepaling betreft vaak in een vroeg stadium. Voor dozen en afsluitkleppen vóór het beplakken en het in elkaar zetten. Het maken van luxe kartonnages is in veel gevallen een wezenlijk onderdeel van de werkzaamheden van een handboekbinder, waarbij inventiviteit, precisie, materiaalgebruik en vaardigheid samenkomen. En voor het maken van de kartonnages in oplaag is het ook fijn als je een beetje geduld hebt.